CEL BADAŃ – Opinie uczniów w zespołach klasowych kończących edukację wczesnoszkolną o dzieciach o wysokiej pozycji społecznej – na przykładzie szkoły w środowisku małomiasteczkowym

  1. Koncepcja metodologiczna badań własnych

 

6.1. Cele badań

Każda praca badawcza powinna zawierać wszystkie niezbędne dane, które pozwolą na precyzyjne wykonanie badań. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na cel badań, który stanowi podstawę pracy badawczej. Nie każde bowiem poznanie może być uznane za poznanie naukowe. Aby można je było za takie uznać, musi ono realizować określone cele. Za cel według literatury przedmiotu uważa się naukowe poznanie, kształtowanie, prognozowanie badanej rzeczywistości. Dzięki dokładnie sprecyzowanym celom można sprawdzić prawidłowość podanych teorii, rozważań oraz wniosków praktycznie i teoretycznie funkcjonujących w świecie[1]. Zdaniem Z. Skornego cel badań to: „uświadomienie sobie, po co podejmujemy badania oraz do czego mogą być przydatne uzyskane w nich wyniki”[2]. Według T. Pilcha i T. Bauman celem każdego poznania naukowego jest wzbogacenie dotychczas zdobytej wiedzy, poszerzenie jej o nowe, dotąd nie pozyskane informacje. Celem badań jest przy tym, zdaniem tych autorów, poznanie umożliwiające działanie skuteczne[3].

Według Z. Skornego  każde badanie wyznacza sobie cele teoretyczno-poznawcze oraz praktyczno-wdrożeniowe. Cele teoretyczno-poznawcze wiążą się z poznaniem określonej kategorii zjawisk oraz wykryciem związków, zależności i prawidłowości. Cele praktyczno-wdrożeniowe łączą się natomiast z wykorzystaniem wyników badań w działalności wychowawczej, produkcyjnej, społecznej, kulturalnej lub innej formie działalności ludzkiej[4]. Tę klasyfikację celów wybieram w niniejszej pracy, ze względu na to, że umożliwia ona szerokie określenie zadań, jakie przyjmuję w pracy.

Zgodnie z przyjętą klasyfikacją, celem teoretyczno-poznawczym w pracy jest analiza opinii uczniów kończących edukację wczesnoszkolną o dzieciach mających wysoką pozycję społeczną. Cel ten realizuję w dwóch etapach badań. Pierwszym etapem jest poznanie wyników dotychczas prowadzonych badań naukowych w analizowanym zakresie i przygotowanie na tej podstawie metodologii badań własnych. Drugi etap zmierza do rozpoznania badanego środowiska oraz wykrycia prawidłowości i tendencji w zakresie postrzegania dzieci o wysokiej pozycji społecznej oraz formułowaniu uogólnień w tym zakresie. Poznanie tych prawidłowości może bowiem dostarczyć istotnej wiedzy na temat funkcjonowania w zespole klasowym, co w praktyce pozwoli na dobór odpowiednich metod i narzędzi do wykorzystania w praktyce pedagogicznej. Dobra atmosfera w zespole klasowym jest bowiem warunkiem prawidłowego rozwoju dzieci i w dużej mierze warunkuje ich osiągnięcia edukacyjne.

Wydaje mi się, iż zbadanie stosunków społecznych, jakie panują w zespole klasowym oraz czynników, które mogą na nie wpływać jest bardzo ważne w funkcjonowaniu klasy i szkoły, ale też pozwala na formułowanie uogólnień w odniesieniu do populacji dzieci w badanym wieku (uczniów klas trzecich szkół podstawowych). Informacja o tym, jaki jest wpływ środowiska rodzinnego dziecka, na jego pozycję społeczną, a także na opinie o stosunkach społecznych, może wspomóc nauczycieli w przeciwdziałaniu odrzuceniu rówieśniczemu w klasie. diagnoza pedagogiczna i działania wychowawcze w klasie powinny się bowiem, w moim odczuciu, koncentrować właśnie wokół tego problemu. Odrzucenie rówieśnicze jest bowiem zjawiskiem bardzo częstym i jednocześnie bardzo dotkliwym, mogącym mieć bardzo długofalowe skutki dla socjalizacji dzieci. Pozycja społeczna odrzuconych rzez klasę uczniów powoduje ich brak wiary we własne siły i wywołuje rozmaite zjawiska o charakterze frustracyjnym. Jest to sytuacja emocjonalnie trudna dla osoby odrzuconej, ale też powoduje, że klasa szkolna, odrzucając jednostkę, staje się miejscem zachowań ryzykownych uczniów

Celem praktyczno-wdrożeniowym jest zatem dostarczenie dla praktyki konkretnych danych na temat kształtowania się struktury grupy wśród dzieci w wieku wczesnoszkolnym i przedstawienie propozycji odpowiednich działań nauczycieli.

 

6.2. Problemy i hipotezy badawcze

Podstawowym warunkiem podjęcia badań naukowych jest nie tylko uświadomienie sobie przez badacza celu planowanych przedsięwzięć badawczych, ale również sformułowanie problemów służących realizacji tego celu. Problemy badawcze to pytania o naturę badanego zjawiska, o istotę związków między zdarzeniami lub istotami i cechami procesów, cechami zjawisk[5]. Pytania i problemy badawcze są pewnym ukierunkowaniem poszukiwań badawczych[6].

  1. Cackowski podkreśla, iż nie wolno zapominać, że problemy badawcze to pytania, na które poszukuje się odpowiedzi na drodze badań naukowych, czyli głównie „poprzez własny wysiłek, nie zaś przez oczekiwanie gotowej odpowiedzi od innego człowieka”[7]. Ponadto stwierdza, że problemy naukowo-badawcze „zmierzają do odkryć powszechnie nieznanych zjawisk, do odkryć zjawisk nieznanych dotąd także uczonym”[8].
  2. Sztumski biorąc za kryterium przedmiot, zakres i rolę, jaką pełnią problemy, wyróżnia problemy: „ogólne i szczegółowe”[9]. Klasyfikacja ta ma ten walor, że uświadamia badaczowi potrzebę ogarnięcia pytaniami badawczymi całości zagadnień określonych tematem pracy, zawarcia w tym pytania generalnego, celu badań oraz rozczłonkowania owego głównego pytania badawczego na maksymalną liczbę pytań szczegółowych, które wyczerpią zakres pytania głównego i nie będą krzyżować treści i zakresu znaczeń. Dlatego ten sposób klasyfikacji przyjęłam jako podstawę podczas formułowania problemów badawczych w swoich badaniach.
  3. Pilch i T. Bauman twierdzą, że problem badawczy, czy raczej zespół problemów badawczych, wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji i stanowi podstawę tworzenia hipotez. Często bowiem sformułowanie hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu, ze zdania pytającego na zdania przeczące lub twierdzące[10]. Dlatego kolejnym etapem w procesie badawczym jest ustanowienie hipotez roboczych. Słowo „hipoteza” wywodzi się z greckiego słowa „hypothesis”, a oznacza przypuszczenie, czy też domysł naukowy, wysunięte prowizorycznie dla wyjaśnienia jakiegoś faktu lub zbioru faktów, wymagających sprawdzenia, które może dopiero potwierdzić albo obalić dany pomysł[11]. Hipotezą roboczą E. Hajduk nazywa: „zadanie opisujące związki między zjawiskami (zdarzeniami, stanami, cechami itp.), którego to wartość logiczną sprawdzamy w następstwie badań empirycznych”[12]. Zaleca również, by „hipoteza nie była zdaniem przeczącym, postulującym lub pytającym”[13], ponadto stwierdza, że „hipoteza jest przypuszczalnym twierdzeniem dotyczącym relacji między dwoma lub więcej zmiennymi”[14].

W prowadzonych badaniach przyjęłam trzy problemy główne:

  1. Jakie są stosunki społeczne w zespole klasowym?
  2. Na ile środowisko rodzinne wpływa na stosunki społeczne?
  3. Jaka jest koncepcja pracy wychowawczej?

Do każdego z problemów przyporządkowano problemy szczegółowe oraz hipotezy. Wszystkie te dane przedstawiono w tabeli 1. Hipotezy stanowią bezpośrednią odpowiedź na przyjęte problemy badawcze.

 

Tabela 1. Problemy główne i szczegółowe

Problem główny: Problemy szczegółowe: Hipotezy:
1.      Jakie są stosunki społeczne w zespole klasowym? 1.      Jaka jest struktura społeczna trzech badanych klas trzecich?

2.      Na ile popularność w zespole różnicuje:

−        dzieci odrzucone,

−        dzieci nieodrzucone?

3.      Jaka jest pozycja dzieci w zespole klasowym?

4.    Jakie opinie w zespole klasowym funkcjonują wobec dzieci o wysokiej pozycji?

1.      Przypuszczam, że stosunki społecznej w zespole klasowym są różnorodne.
2.      Na ile środowisko rodzinne wpływa na stosunki społeczne? 1.      Na ile wykształcenie rodziców wpływa na stosunki społeczne?

2.      Na ile struktura rodziny wpływa na stosunki społeczne?

Jakie są:

−        więzi emocjonalne,

−        ilupokoleniowa jest rodzina,

−        kto jaką rolę pełni w rodzinie,

−        jaka jest liczba dzieci w rodzinie (które dziecko z kolei).

3.      W jakim stopniu sytuacja zawodowa rodziny wpływa na stosunki społeczne.

4.      Jakie są środki kulturowego oddziaływania:

−        media,

−        Internet,

−        prasa,

−        biblioteki,

−        środki techniczne.

5.      W jaki stopniu sposób regulowania z dzieckiem różnych spraw wpływa na stosunki społeczne.

6.      Na ile aktywność rodziny wpływa na stosunki społeczne:

−        co robi dziecko(jego obowiązki),

−        jak uczestniczą rodzice,

−        co w tej rodzinie sprzyja aktywności.

2.      Zakładam, że zachowania społeczne dzieci w stopniu średnim zależą od środowiska rodzinnego.
3.      Jaka jest koncepcja pracy wychowawczej? – problem typu projektowego 1.      Wokół jakich najważniejszych problemów powinna koncentrować się praca wychowawcy. 3.      Przypuszczam, że koncepcja pracy wychowawczej w badanym zespole klasowym jest dostosowana do panujących w niej zachowań społecznych.

 

 

6.3. Zmienne i wskaźniki

Z problemów badawczych wynikają zmienne. Polegają one na wyodrębnieniu tych właściwości, które określają dane zjawisko. W zależności od przyjmowanych kryteriów podziału wyodrębnić można różne rodzaje zmiennych. Najczęściej w badaniach (diagnostycznych, prognostycznych, weryfikacyjnych) celem jest wykrycie przede wszystkim zależności i związków występujących między badanymi zjawiskami, biorąc to pod uwagę wyróżnia się zmienne zależne i niezależne[15].

Wyłaniając zmienne zależne należy pamiętać, że stanowią one skutek w określonym badaniu. Są to takie zmienne, które w danym procesie, zdarzeniu, zjawisku, strukturze czy też organizacji ulegają zmianom. Z tego też powodu zainteresowania kieruje się głównie na nie oraz ich związki z tymi zmiennymi, od których one zależą. Zmienne, od których zależą zmienne zależne nazywa się zmiennymi niezależnymi. Zmiennymi niezależnymi są zatem te zmienne, które oddziałują na zmienne zależne. Są one przyczyną określonego skutku, czyli zmian w zmiennych zależnych.

 

Tabela 2. Zmienne zależne

Zmienne  zależne
główne szczegółowe wskaźniki
Stosunki społeczne w zespole klasowym −        struktura zespołu, −        inferencyjny – wypowiedzi dzieci w sytuacji zadaniowej,
−        popularność dzieci,
−        pozycja społeczna dzieci,
−        opinie klasowe o dzieciach o wysokiej pozycji społecznej, −        inferencyjny – wypowiedzi dzieci w sytuacji pytaniowej.

 

W prowadzonych badaniach przyjęto w analizie jako główną zmienną zależną: stosunki społeczne w badanym zespole klasowym. Stosunki społeczne zostały określone przez cztery zmienne szczegółowe: strukturę zespołu, popularność dzieci w grupie, pozycje społeczną dzieci oraz opinie klasowe o dzieciach o wysokiej pozycji społecznej (tab. 2). Przez stosunki społeczne rozumiem w swoich badaniach relacje pomiędzy członkami grupy. Interesują mnie stosunki społeczne dzieci w zespole klasowym uczniów kończących edukację wczesnoszkolną. Znajomość stosunków społecznych w klasie warunkuje odpowiednią pracę wychowawczą w zakresie uspołeczniania dzieci. Dobra diagnoza w tym zakresie umożliwia odpowiednie programy postępowania nauczyciela. W badaniu uwzględniam głównie rolę jednostki w zespole, czyli popularność (popularne, odrzucone, obojętne), pozycję i status. Określam więc dzieci na podstawie związków emocjonalnych, uznania w zespole oraz cechy osobowe dzieci o wysokim statusie społecznym i na tej samej podstawie skonstruuję program działań wychowawcy

Jednym z koniecznych warunków właściwego przygotowania procedury badań, po wyłonieniu zmiennych, jest ustalenie, na podstawie jakich danych orzeka się o występowaniu poszczególnych zmiennych, czyli ustalenie ściśle określonych wskaźników dla badanych zjawisk lub procesów. Wskaźniki na podstawie, których przypuszcza się o zajściu jakiegoś zjawiska mogą być z oczywistych względów zdarzeniami lub procesami przedmiotów badanych. Jak z tego wynika, wskaźnik to pewna charakterystyczna cecha, zdarzenie, zjawisko lub fakt, na podstawie którego wnioskuje się z pewnością, bądź z określonym prawdopodobieństwem, albo też z prawdopodobieństwem wyższym od przeciętnego, iż istnieje to co nas w danych badaniach interesuje[16].

Wskaźnik zatem jest przejawem, wyrazem określonej zmiennej. Wskazuje on na określone zjawiska mierzalne względnie obserwowalne, które pozwalają stwierdzić, że dane zjawisko zaszło. Na przykład, może to być wskaźnik aktywności społecznej, skuteczności działania, osiągnięć w procesie nauczania – uczenia się, względnie innego organizacyjno-kierowniczego postępowania i działania[17].

W badaniach przyjęłam wskaźniki inferencyjne (wypowiedzi dzieci w sytuacjach zadaniowych) oraz wskaźniki definicyjne (wypowiedzi badanych dzieci w sytuacjach pytaniowych).

 

Tabela 3. Zmienne niezależne

Zmienne  niezależne
główne szczegółowe wskaźniki
Wartość wychowawcza środowiska rodzinnego −        wykształcenie rodziców, −        definicyjne – wypowiedzi badanych w sytuacjach pytaniowch (kwestionariusz).
−        struktura rodziny,
−        sytuacja zawodowa rodziny
−        środki kulturowego oddziaływania,
−        aktywność rodziny.

 

 

Zmienne niezależne ustalam na podstawie danych z Kwestionariusza wywiadu do badania środowiska rodzinnego. Wykształcenie definiuję jako poziom uzyskanego wykształcenia (wyższe, średnie, zawodowe, podstawowe). Struktura rodziny odzwierciedla układ w rodzinie – w badaniach przyjmuję podział rodziny według liczby jej członków na pełną (z obydwojgiem rodziców), niepełną (z jednym rodzicem), rozwiedzioną (rodzice po rozwodzie, ale dziecko ma kontakt z obydwojgiem rodziców), odtworzoną (dziecko wychowuje się z rodzicem, który ponownie wszedł w związek małżeński), zastępczą (z opiekunem prawnym). Praca zawodowa rodziny wskazuje na to, czy osoby w rodzinie są zawodowo aktywne. Jako środki kulturowego oddziaływania przyjęłam różne media, z którymi dziecko ma możliwość się zetknąć w domu (TV, radio, DVD, telewizja satelitarna, komputer, Internet, kamera, biblioteczka). Jako formy aktywności w czasie wolnym dziecka przyjęłam różnorodne zabawy (plastyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne, podwórkowe), oglądanie telewizji, czytanie książek, słuchanie muzyki, korzystania z komputera i Internetu, majsterkowanie, opieka nad rodzeństwem, zwierzętami, spacery, wycieczki itp.

[1] J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 2010, s. 26.

[2] Z. Skorny, Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984, s. 19.

[3] T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2010, s. 35.

[4] Z. Skorny, Prace magisterskie…, op. cit., s. 45.

[5] T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, op. cit., s. 43.

[6] M. Łobocki, Metody i techniki badań pedagogicznych. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 55.

[7] Z. Cackowski, Problemy i pseudoproblemy, Książka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 105.

[8] Tamże, s. 105.

[9] J. Sztumski, Wstęp do metod…, op. cit., s. 51.

[10] T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, op. cit., s. 25.

[11] Tamże, s. 61-63.

[12] E. Hajduk, Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Poradnik dla studentów, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Warszawa 1998, s. 40.

[13] Tamże, s. 40.

[14] Tamże, s. 49.

[15] J. Apanowicz, Metodologia nauk, Wydawnictwo TNOiK i SWU, Toruń 2003, s. 66.

[16] T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, op. cit., s. 48.

[17] Z. Hajduk, Ogólna metodologia nauk, Wydawnictwo KUL, Lublin 2012, s. 101.

Reklamy