Charakterystyka hydromorfologiczna górnego biegu rzeki Tyśmienica

ROZDZIAŁ II

CHARAKTERYSTYKA OBSZARU BADAŃ

Tyśmienica to rzeka długości 75 km, wypływająca obecnie z jeziora Krzczeń na południowym-wschodzie od Ostrowa Lubelskiego i uchodząca do Wieprza za Kockiem. Rzeka ta stanowi prawy dopływ Wieprza. W znacznym stopniu została poddana regulacji. Na rysunku 1 przedstawiono zmiany biegu tej rzeki na przestrzeni lat, na odcinku od źródeł do Ostrowa Lubelskiego. Zmiany te były dość znaczne. W latach 30-tych XX wieku rzeka rozpoczynała bieg w okolicach jeziora Łukcze (rys. 2) [Archiwum Map, 2014], ale już 10 lat później, w 1942 roku jej źródła znajdowały się w jeziorze Krzczeń (rys. 3). W kolejnych latach rzeka nadal podlegała zmianom, aby w latach 90-tych ubiegłego wieku wypływać z jeziora Rogóżno, na pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim. Okazało się również, że tym samym jej długość zwiększyła się o około 1 km [Archiwum Map, 2014].

Obecnie dorzecze Tyśmienicy zajmuje 2688,5 km2. W pierwszym fragmencie rzeka płynie stosunkowo płaską, poleską równiną w kierunku północnym. Następnie, przepływając w okolicach Ostrowa Lubelskiego i mijając wieś o nazwie Tyśmienica, delikatnie skręca na północny zachód. W okolicy miejscowości Niewęgłosz gwałtownie skręca na południowy zachód i wpływa do miejscowości Czemierniki. Dalej płynie południowo-zachodnim, zmierzając do ujścia do rzeki Wieprz [Główny Urząd Geodezji, 2014].

Pierwotnie dolina Tyśmienicy miała stosunkowo zmienną szerokość. Był to obszar bagnisty i często zalewany. W kolejnych latach jednak została pocięta rowami melioracyjnymi i wtłoczona w prosty, uregulowany kanał [Chmielewski, 2001] . Jednak w dolnym biegu Tyśmienica jest typowo nizinną rzeką, o niewielkim spadku, mulistym dnie i porośniętych roślinnością brzegach. W pobliżu ujścia bardzo naturalnym korytem płynie przez podmokłe łąki, niosąc czystą wodę (rys. 4).

Wśród dopływów Tyśmienicy należy wymienić Bystrzycę, Piwonię I i Piwonię II (Piwonię Starą) oraz Czarną.

 

 

 

Rysunek 1. Mapa zmian biegu rzeki Tyśmienica

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Archiwum Map Wojskowego In statutu Geograficznego 1919-1939. Dostępny w WWW: http://www.mapywig.org/ [dostęp: 13 marca 2014], Główny Urząd Geodezji i Kartografii. Dostępny w WWW: http://maps.geoportal.gov.pl/webclient/ [dostęp: 13 marca 2014], Chmielewski T. Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie. Przekształcenia struktury ekologicznej krajobrazu i uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego. Polska Akademia Nauk, Komitet Inżynierii Środowiska, Lublin 2001.

 


 

 

Rysunek 2. Tyśmienica od źródeł w 1938 roku

Źródło: Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego 1919-1939. Dostępny w WWW: http://www.mapywig.org/ [dostęp: 13 marca 2014].

 

 

Rysunek 3. Tyśmienica od źródeł w 1942 roku

Źródło: Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego 1919-1939. Dostępny w WWW: http://www.mapywig.org/ [dostęp: 13 marca 2014].

 

 

Mimo zatem tego, iż w swoim górnym odcinku Tyśmienica jest niemal w całości uregulowana, to w odcinku dolnym odzyskuje swój naturalny charakter [Płowaś, 2013]. W okolicach ujścia ma nawet do 15 metrów szerokości i osiąga 2 metry głębokości. Na końcowym odcinku Tyśmienicy sporo jest charakterystycznych zaczepów, będących ostoją miętusów [Kurek, 2007].

 

 

 

Rysunek 4. Tyśmienica w pobliżu ujścia

Źródło: http://www.wedkarz.pl/wp-webapp/article/2950 [dostęp: 15 marca 2014].

 

 

 

Mimo iż bieg rzeki jest mało urozmaicony, a od Sienienia do Niewęgłosza rzeka częściowo została wtłoczona w prosty kanał, to dolina Tyśmienicy jest bardzo bogata pod względem florystycznym i faunistycznym. Wiosną i wczesnym latem można tu spotkać mnóstwo ptaków gniazdujących w pobliżu wód, w tym takie unikalne gatunki, jak czarny bocian, bekas czy bąk [Berger, 2013] (rys. 5). Wzdłuż brzegów rzeki ciągnie się pasmo trzcin, za którymi widać przepiękne łąki urozmaicone licznymi kanalikami, kępami krzewów i drzew. Latem mnóstwo tam różnokolorowych kwiatów. Ciekawe są starorzecza i okoliczne stawami [Kajakiem po, 2014]. To wszystko czyni dolinę Tyśmienicy skarbnicą wielu gatunków flory i awifauny. Ta bogata fauna i flora były również powodem, dla którego Tyśmienica została wpisana na listę Natura 2000. „Dolina Tyśmienicy”. Ten obszar chronionego krajobrazu, rozciągający się od stawów Siemień aż po ujście rzeki do Wieprza, ma powierzchnię 7363,7 ha [Instytut na rzecz Ekorozwoju, 2014]

 

Rysunek 5. Ciekawe ptactwo nad Tyśmienicą

Źródło: Berger P. 2013. Tyśmienica – tajemnicza rzeka. Wiadomości Wędkarskie, nr 4, s. 18-19.

W dolinie Tyśmienicy stwierdzono stanowiska chronionych i rzadkich gatunków roślin, np. lilie wodne, grzybienie białe i grążel żółty, najmniejszą roślinę kwiatową wiata – wolfię bezkorzeniową, drapieżną rosiczkę, goryczka wąskolistna [Jasiński, 2013].

Najwyżej jednak cenione są walory ornitologiczne tego obszaru. Już w 2004 roku na mocy rozporządzenia Ministra Środowiska została tam utworzona ostoja ptasia, wchodząca w skład sieci Natura 2000. Na regularnie zalewanych łąkach swoje lęgi wyprowadzają liczne ptaki siewkowe i brodzące, a także drapieżniki (błotniaki). Stawy rybne (w szczególności kompleks stawów w Siemieniu – rys. 6) stanowią bardzo ważne miejsce lęgowe oraz miejsce odpoczynku podczas wiosennych i jesiennych wędrówek dla tysięcy ptaków wodnych (kaczek, gęsi, perkozów) [Jasiński, 2013].

Rysunek 6. Stawy rybne w Siemieniu

Źródło: http://www.panoramio.com/photo/25093954 [dostęp: 15 marca 2014].

Stawy stanowią także żerowiska dla rzadkich drapieżników m.in. bielików i rybołowów. Na szczególną uwagę zasługują także niewielkie zbiorniki wodne – powstałe w sposób naturalny (w wyniku zmiany biegu koryta przez meadrującą rzekę) lub sztuczny (poprzez odcięcie meandru w wyniku robót hydrotechnicznych), starorzecza i stanowiące efekt wydobycia torfu torfianki. Te często otoczone zadrzewieniami i zakrzewieniami oraz roślinnością szuwarową zbiorniki są miejscem występowania roślinności pływającej takiej jak grzybienie białe, rzęsa wodna czy osoka aloesowata. Można w nich spotkać ptaki o skrytym trybie życia (wodnik, kokoszka wodna) [Płowaś, 2013].

Jak wynika z tzw. Standardowego Formularza Danych (SDF) na fragmencie obszaru objętego ochroną (od stawów siemieńskich do ujścia Tyśmienicy do Wieprza) stwierdzono występowanie minimum 25 gatunków ptaków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej. Wśród nich aż trzynaście znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt. Wśród występującego w tej okolicy ptactwa należy wymienić takie gatunki, jak: bąk, bączek, bocian czarny, bocian biały, bielik, błotniak stawowy i łąkowy, kropiatka, zielonka, derkacz, batalion, dubelt, mewa czarnogłowa i mewa mała, rybitwa rzeczna, białowąsa i białoskrzydła, puchacz, uszatka błotna, zimorodek, podróżniczek, jarzębatka, gąsiorek, perkoz rdzawoszyi, rycyk, pustułka, gęgawa, krakwa, świstun, cyranka, gągoł, płaskonos, rycyk, kulik wielki, rybołów, łabędź niemy i wiele innych [Jasiński, 2013].

 

Rysunek 7. Obszar Doliny Tyśmienicy

Źródło: RDOŚ. 2013. Dolina Tyśmienicy. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, Lublin, s. 9.

 

Zagęszczenie niektórych ptaków siewkowych na obszarze doliny Tyśmienicy porównywalne jest tylko z tymi, jakie notuje się w bagiennej dolinie Narwi i na Bagnach Biebrzańskich. Dzięki temu Dolina Tyśmienicy została umieszczona na liście 118 ostoi ptaków w Polsce [Wojciechowski, 2002]. W okresie lęgowym obszar zasiedla co najmniej 1% populacji krajowej wielu gatunków ptaków [Głowaciński, Nowacki, 2004]. W okresie wędrówek duże koncentracje osiąga bielik, a stawy w Siemieniu są pierzowiskiem dla ok. 250-550 osobników łabędzia niemego [Urząd Miejski w Parczewie, 2008].

Obszar specjalnej ochrony Dolina Tyśmienicy obejmuje dolny i środkowy odcinek doliny Tyśmienicy (od Ostrowa Lubelskiego do Kocka) do ujścia rzeki do Wieprza (rys. 7). W obrębie obszaru znajduje się kilkanaście kompleksów stawów rybnych, z należącym do największych stawów w Polsce stawem Siemień (kompleks stawów o powierzchni 790 ha – 2 duże i 12 małych stawów), objęty ochroną jako użytek ekologiczny, oraz liczne torfianki i starorzecza. Część powierzchni stawów zajmują zbiorowiska szuwarów trzcinowych i pałkowych. Otoczenie doliny Tyśmienicy stanowią tereny rolnicze. Obszar obejmuje również krasowe zapadlisko wypełnione torfem, zajęte przez torfowisko przejściowe porośnięte łozą z osiką i brzozą oraz otaczający je Las Wólczyński [RDOŚ, 2013].

 

Rysunek 8. Stawy w Siemieniu

Źródło: http://www.lto.org.pl/n2000_dtysmienicy.html [dostęp: 15 marca 2014].

 

Zachowaniu i utrzymaniu siedlisk cennych gatunków ptaków na obszarze Doliny Tyśmienicy sprzyja ekstensywna hodowla ryb w stawach oraz tradycyjna ekstensywna gospodarka łąkarska. Do najważniejszych zagrożeń lokalnej awifauny i jej siedlisk należą: zaprzestanie użytkowania części użytków zielonych, intensyfikacja gospodarki hodowlanej na stawach połączona z ich czyszczeniem oraz usuwaniem szuwarów i zakrzewień, przesuszenie siedlisk mokradłowych w wyniku przeprowadzonych melioracji, zalesianie łąk i nieużytków porolnych oraz wypalanie łąk i szuwarów [Rada Gminy w Parczewie, 2008].

 

Rysunek 9. Tyśmienica w okolicach ujścia do Wieprza

Źródło: http://tomikajaki.vizz.pl/pg000.html [dostęp: 15 marca 2014].

 

Nieodparty urok ma również sama, leniwie płynąca, rzeka. Wszystkie walory przyrodnicze sprawiają, że część obszaru Dolina Tyśmienicy spełnia nie tylko warunki stawiane przez Dyrektywę ptasią [Dyrektywa Ptasia, 1979], ale również przez Dyrektywę siedliskową [Dyrektywa Siedliskowa, 1992].

Na potrzeby niniejszej pracy badano fragment rzeki od stawów w Sieminiu (rys. 8) do ujścia Tyśmienicy do Wieprza (rys. 9). część ostoi objęta jest monitoringiem ptaków drapieżnych [Wilk i in., 2010].  Tym samym badania obejmowały fragment aż trzech powiatów: lubartowskiego, parczewskiego i radzyńskiego (rys. 10).

 

Rysunek 10. Podział administracyjny województwa lubelskiego

Źródło: Urząd Miejski w Parczewie. Plan Rozwoju Lokalnego gminy Parczew na lata 2007-2015. Biuro Doradcze PLUS Andrzej Pryzowicz, Parczew 2008, s. 9.

 

Stawy rybne w Siemieniu objęte są ochroną jako Zespół Krajobrazowo Przyrodniczy. Cześć łąk objęta jest programem rolno środowiskowym. Na stawach rybnych prowadzony jest monitoring podgorzałki i łabędzia krzykliwego, północno zachodnia

Najstarszymi utworami geologicznymi, nawierconymi na badanym terenie na głębokości ok. 3000 m, są krystaliczne skały proterozoiku. Bezpośrednio na nich zalegają osady mezozoiczne, zakwalifikowane do serii jurajskich i kredowych. Należą one do zespołu osadów wypełniających Nieckę Lubelską. Utwory jurajskie mają miąższość ok. 100 m i występują na głębokości ok. 600 m, natomiast głębokość zalegania osadów kredowych wynosi od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów. Utwory trzeciorzędowe zostały znacznie zniszczone przez lądolód. Na nich znajduje się przypowierzchniowa pokrywa, na którą składają się plejstoceńskie skały czwartorzędowe o zróżnicowanej grubości [Urząd Miejski w Parczewie, 2008].

Dolinę Tyśmienicy wypełniają torfy oraz namuły, a częściowo również piaski i mułki rzeczne teras nadzalewowych. Akumulacyjną równinę budują piaski i mułki rzeczno-peryglacjalne, zalegające na glinach zwałowych. Mułki stanowią liczne przewarstwienia piasków, zarówno drobno-, jak i średnioziarnistych. Wykształcone są jako pyły, piaski pylaste i piaski gliniaste [Rada Gminy w Ludwinie, 2008].

Wśród gleb badanego obszaru dominującą rolę odgrywają bielice właściwe występujące na wierzchowinie. Są to gleby zakwaszone. Powstały w warunkach klimatu chłodnego oraz wilgotnego pod roślinnością borową. Wytworzyły się ze skał ubogich w składniki zasadowe, szczególnie zaś z utworów piaszczystych różnej genezy. Na opisywanym terenie przeważają bielice wykształcone na piaszczysto-gliniastych utworach pochodzenia wodno-lodowcowego, głównie na glinach zwałowych, piaskach i piaskach pylastych [Urząd Miejski w Parczewie, 2008].

 

 

Reklamy